Σοσιαλισμός ή κατάρρευση; Η μόνη επιλογή μας σήμερα

Έχουμε μια επιτακτική ευθύνη. Το υπάρχον σύστημα γεννά τις κοινωνικές και οικολογικές κρίσεις του 21ου αιώνα. Οπου κοιτάξουμε, βλέπουμε την τραγική αντίφαση. Εχουμε αναπτύξει εκπληκτικές νέες τεχνολογίες και συλλογική ικανότητα να παράγουμε περισσότερα τρόφιμα, περισσότερα αγαθά απ’ όσα χρειαζόμαστε ή απ’ σα μπορεί να αντέξει ο πλανήτης. Ταυτόχρονα, δισεκατομμύρια υποφέρουν από συνθήκες σοβαρής στέρησης.
 Τι εξηγεί αυτή την αντίφαση; Ο καπιταλισμός. Με τον όρο «καπιταλισμός» δεν εννοούμε τις αγορές, το εμπόριο και την επιχειρηματικότητα, που προϋπήρχαν του καπιταλισμού. Με τον όρο «καπιταλισμός» εννοούμε ένα παράξενο και πολύ συγκεκριμένο οικονομικό σύστημα που θεμελιώνεται σε δικτατορία ασκούμενη από μια ελάχιστη μειονότητα που ελέγχει το κεφάλαιο – τις μεγάλες τράπεζες, τις μεγάλες εταιρείες και το 1% που κατέχει το μεγαλύτερο μέρος των επενδύσιμων περιουσιακών στοιχείων. Οσο για τη λεγόμενη «δημοκρατία», αυτή μας εξασφαλίζει το δικαίωμα να επιλέγουμε κυβερνώντες αλλά όχι οικονομικό σύστημα. Τι θα παραχθεί, πώς θα χρησιμοποιηθεί η εργασία μας και ποιος θα ωφεληθεί, όλα αυτά τα αποφασίζουν αποκλειστικά οι υπηρετούντες τη δικτατορία του κεφαλαίου. Οι υπόλοιποι –οι άνθρωποι που πραγματικά παράγουν– δεν έχουν λόγο.
Για το κεφάλαιο, ο σκοπός της παραγωγής δεν είναι πρωτίστως η ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών ή η επίτευξη κοινωνικής προόδου, πόσο μάλλον η υλοποίηση οποιωνδήποτε οικολογικών στόχων. Σκοπός είναι η μεγιστοποίηση και η συσσώρευση του κέρδους. Αυτό έχει προτεραιότητα. Αυτός είναι ο καπιταλιστικός νόμος της αξίας. Και για να μεγιστοποιήσει τα κέρδη, το κεφάλαιο απαιτεί αέναη μεγέθυνση – συνεχώς αυξανόμενη συνολική ποσότητα παραγωγής, ανεξάρτητα από το αν είναι απαραίτητη ή επιβλαβής     Ετσι, καταλήγουμε σε παράλογες μορφές παραγωγής: έχουμε μαζική παραγωγή υπέρογκων αυτοκινήτων που φέρνουν κυκλοφοριακό αδιέξοδο, χυδαία εμπορικά κέντρα και καζίνο, υπερκατανάλωση επιβλαβών τροφίμων για τους πολλούς, επειδή όλα αυτά είναι εξαιρετικά κερδοφόρα για το κεφάλαιο. Την ίδια στιγμή, έχουμε συστηματική υποπαραγωγή προσιτής στέγης και δημόσιων συγκοινωνιών, επειδή αυτά τα αγαθά, αν και αναγκαία, είναι πολύ λιγότερο κερδοφόρα για το κεφάλαιο.
   Το ίδιο ισχύει και για την ενέργεια. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι ήδη πολύ φθηνότερες από τα ορυκτά καύσιμα. Ομως, τα ορυκτά καύσιμα είναι έως και τρεις φορές πιο κερδοφόρα. Ετσι, το κεφάλαιο αναγκάζει τις κυβερνήσεις να συνδέσουν τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας με την τιμή του πιο ακριβού υγροποιημένου φυσικού αερίου, και όχι με την φθηνή ηλιακή ενέργεια. Ομοίως, η κατασκευή και συντήρηση αυτοκινητοδρόμων είναι πολύ πιο κερδοφόρα για τους ιδιώτες εργολάβους, τους κατασκευαστές αυτοκινήτων και τις πετρελαϊκές εταιρείες από ένα σύγχρονο δίκτυο υπερταχέων και ασφαλών δημόσιων σιδηρόδρομων. Ετσι, οι «επενδυτές», δηλαδή το μεγάλο κεφάλαιο, συνεχίζουν να μας επιβάλλουν κυβερνήσεις που επιδοτούν τα καύσιμα και την κατασκευή δρόμων, ακόμα και όταν ο πλανήτης καίγεται: επειδή έτσι λεηλατούν τις τσέπες των πολλών.
Μετά την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, έχουμε ακόμα μεγαλύτερη στροφή από τις κλιματικές δεσμεύσεις στα ορυκτά καύσιμα, μια χυδαιότητα που η κυβέρνηση Μητσοτάκη φέρνει στη χώρα με δούρειους ίππους Exxon και Chevron – οι οποίες, κυνηγώντας τα κέρδη τους υποσχόμενες ψευδώς έσοδα του Δημόσιου (που θα αποδειχθούν ελάχιστα) και των μικρομεσαίων που θα ζημιωθούν από τις αναπόφευκτες πετρελαιοκηλίδες, θα πλήξουν περιβάλλον και τουρισμό.

Τώρα είναι η στιγμή να κοιτάξουμε την πραγματικότητα στα μάτια: το κεφάλαιο κυβερνά ενδιαφερόμενο τις προοπτικές του ανθρώπου όσο ενδιαφέρεται ο λύκος για το πρόβατο. Είμαστε παγιδευμένοι στις προτεραιότητες του κεφαλαίου που είναι εξ ορισμού εχθρικές προς την ανθρωπότητα. Η ανθρώπινη ευφυΐα μάς έχει κληροδοτήσει υπέροχες τεχνολογίες και ικανότητες. Ομως, σαν ένας κτηνώδης δαίμονας, το κεφάλαιο όχι μόνο μας εμποδίζει να τις χρησιμοποιήσουμε για το κοινό καλό, αλλά μας εξαναγκάζει να τις χρησιμοποιήσουμε για την κοινή μας καταστροφή.

  Το ίδιο σύστημα, μάλιστα, μας εγκλωβίζει σε ατέρμονους κύκλους ιμπεριαλιστικής βίας. Η συσσώρευση κεφαλαίου στη Δύση βασίζεται στη μαζική εισροή φθηνού εργατικού δυναμικού και φυσικών πόρων από τον παγκόσμιο Νότο. Για να διατηρήσει αυτή τη ροή, το κεφάλαιο χρησιμοποιεί κάθε μέσο που έχει στη διάθεσή του –χρέος, κυρώσεις, πραξικοπήματα, στρατιωτικές εισβολές, γενοκτονίες–, όλα εργαλεία για να κρατήσει τις οικονομίες του Νότου υποταγμένες.
Η λύση μάς κοιτάει στα μάτια. Επιστροφή στο προδομένο αλλά ποτέ πιο επίκαιρο πρόταγμα του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού. Επείγουσα υπέρβαση του καπιταλιστικού νόμου της αξίας. Δηλαδή; Να εκδημοκρατίσουμε τους χώρους δουλειάς ώστε να οργανώσουμε την παραγωγή γύρω από επείγουσες κοινωνικές και οικολογικές προτεραιότητες. Σε τελική ανάλυση, εμείς είμαστε οι παραγωγοί των αγαθών, των υπηρεσιών, των τεχνολογιών. Είναι η δική μας εργασία και οι δικοί μας πόροι του πλανήτη που διακυβεύονται. Και έτσι εμείς πρέπει να διεκδικήσουμε το δικαίωμα να αποφασίζουμε τι παράγεται, πώς και για ποιο σκοπό.

Πώς μπορεί να γίνει αυτό; Υπάρχουν τρεις απαραίτητες προϋποθέσεις για τη μετατροπή της οικονομίας μας από αδιέξοδα δικτατορική οικονομία σε λειτουργική, οικολογική, υγιή και δημοκρατική οικονομία.
Η πρώτη προϋπόθεση είναι μια νέα χρηματοοικονομική αρχιτεκτονική που θα καταργεί τις καταστροφικές ιδιωτικές «επενδύσεις» και θα επιτρέπει τη δημόσια χρηματοδότηση για δημόσιους σκοπούς. Μια τέτοια αρχιτεκτονική θεμελιώνεται σε δημόσια συστήματα πληρωμών, δημόσια επενδυτική τράπεζα και κεντρικές τράπεζες που να εξυπηρετούν, αντί το ιδιωτικό κεφάλαιο, την κοινή, βιώσιμη ευημερία.
Η δεύτερη προϋπόθεση είναι η εκτεταμένη χρήση της διαβουλευτικής δημοκρατίας για τον καθορισμό τομεακών, περιφερειακών και εθνικών στόχων (π.χ. σχετικά με την αύξηση ή ακόμη και τη μείωση της παραγωγών διάφορων προϊόντων) τους οποίους θα εξυπηρετούν τα νέα εργαλεία δημόσιας χρηματοδότησης.
Τέλος, η τρίτη προϋπόθεση είναι ένα Νέο Εταιρικό Δίκαιο που εκδημοκρατίζει τις επιχειρήσεις με βάση την αρχή «ένας εργαζόμενος, μία μετοχή, μία ψήφος».
Σήμερα, ζούμε στη σκιά του κόσμου που θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε. Ενός κόσμου στον οποίο θα μπορούσαμε να αποτρέψουμε τη σχεδόν βέβαιη οικολογική κατάρρευση, αντί να περιμένουμε τον καπιταλισμό να μας ωθήσει πέρα από το σημείο μη επιστροφής. Ενός κόσμου όπου η κατάργηση της οικονομικής ανασφάλειας, της επισφάλειας, της φτώχειας, της ανεργίας και της ταπείνωσης είναι στο χέρι μας, έτσι ώστε να ζούμε μια ζωή με νόημα μέσα στα όρια του πλανήτη. Αυτό δεν είναι ένα μακρινό όνειρο. Είναι μια απτή προοπτική.
● Απόδοση από τα αγγλικά άρθρου που δημοσιεύτηκε στη The Guardian
* Γραμματέας ΜέΡΑ25
** Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης και το LSE