Φρεντ Χάλιντεϊ (1946-2010),
Ξέρουμε, από τότε που ήμασταν μικρά παιδιά, τα στερεότυπα των Χριστουγέννων – δώρα, γαλοπούλα και πουτίγκα, στολίδια, χιόνι, εορταστική ατμόσφαιρα και ποτό. Όμως, αυτή ακριβώς η οικειότητα των Χριστουγέννων και η επανάληψή τους κάθε χρόνο εμποδίζουν την κριτική και πλήρη κατανόηση του ρόλου τους στην κοινωνία μας. Ένας άλλος λόγος γι’ αυτή την παράλειψη είναι ότι μπορεί να φαίνεται υπερβολικά μακάβριο να προσπαθούμε να αναλύσουμε ψυχρά κάτι που είναι, πάνω απ’ όλα, μια ευκαιρία για ανέμελη διασκέδαση και αλκοολική λήθη.
Οι σημερινές πολιτισμικές μορφές της γιορτής των Χριστουγέννων είναι το αποτέλεσμα χιλιάδων ετών συσσώρευσης μύθων και συμβόλων∙ και καθώς κάθε εποχή κληροδοτεί τα σύμβολά της στην επόμενη, το νόημά της μετασχηματίζεται και διαμορφώνεται από τα νέα κοινωνικά συστήματα που την υιοθετούν. Στην περίπτωση των Χριστουγέννων, η γιορτή όπως την γνωρίζουμε σήμερα έχει προκύψει από την ανάμειξη κάθε είδους προηγούμενων παγανιστικών, ρωμαϊκών, περσικών, εβραϊκών, κελτικών, γερμανικών και χριστιανικών στοιχείων. Μπορεί στη σύγχρονη εποχή να μας καταπιέζει το βάρος των Χριστουγέννων ως μιας σταθερής παράδοσης, η μορφή τους όμως καθορίζεται από μια μακρά ιστορική και κοινωνική εξέλιξη. Οι ίδιες οι καταβολές τους βασίζονται σε μύθους και ψευδείς αναφορές. Τα Χριστούγεννα θεωρούνται χριστιανική γιορτή, που τιμά τη γέννηση του Χριστού, του Υιού του Θεού, στις 25 Δεκεμβρίου του έτους 0. Ο ιστορικός Χριστός, όμως, δεν γεννήθηκε τον Δεκέμβριο, αλλά τον Ιούνιο ή τον Ιούλιο· δεν γεννήθηκε στο έτος 0, αλλά λίγο πριν ή λίγο μετά· και τα Χριστούγεννα είναι μια παγανιστική γιορτή που χρησιμοποιήθηκε από τους πρώτους χριστιανούς ως μέσο για να στρέψουν την πίστη των παγανιστών προς τη νέα θρησκεία.
Ο Χριστός γεννήθηκε στη Βηθλεέμ, την πατρίδα του Ιωσήφ, την πόλη στην οποία είχαν πάει οι γονείς του για να συμμετάσχουν στην απογραφή, επειδή στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία όταν γινόταν απογραφή οι άνθρωποι έπρεπε να πηγαίνουν στην πατρίδα τους για να καταγράφονται εκεί. Οι ρωμαϊκές απογραφές διεξάγονταν το καλοκαίρι –όταν η μετακίνηση ήταν πιο εύκολη– και απογραφές δεν είχαν γίνει στο έτος 0, αλλά λίγο πριν και λίγο μετά από αυτό.
Γιορτές χαράς και αναγέννησης στα τέλη Δεκεμβρίου γίνονταν σε πολλές παγανιστικές κοινωνίες. Ο βασικός αστρονομικός λόγος είναι το χειμερινό ηλιοστάσιο (γύρω στις 22 Δεκεμβρίου), όταν οι ημέρες αρχίζουν να μεγαλώνουν. Οι Ρωμαίοι στο διάστημα 17-24 Δεκεμβρίου γιόρταζαν τα Σατουρνάλια, μια γιορτή [προς τιμήν του Κρόνου] αφιερωμένη στο φαγοπότι, το χορό και τις μεταμφιέσεις. Στον Βορρά υπήρχε μια πιο λιτή και μάλλον μουντή γιορτή, η Γιούλε (Yule), κατά την οποία γίνονταν τελετουργίες που σχετίζονταν με την ευφορία της γης τον επόμενο χρόνο, με χαρακτηριστικό στοιχείο την παρασκευή ιδιαίτερα πλούσιων εορταστικών γευμάτων∙ από αυτό το έθιμο προέρχεται το σύγχρονο χριστουγεννιάτικο τραπέζι με τη γαλοπούλα και την πουτίγκα δαμάσκηνου. Την ίδια περίοδο στην αρχαία Περσία γιόρταζαν την αναγέννηση του παντοδύναμου και σωτήρα Ήλιου.
Αν και είναι φανερό ότι ο χριστιανισμός προέρχεται από παλαιότερες θρησκείες της αρχαιότητας, μέχρι τον τέταρτο αιώνα οι πρώτοι χριστιανοί δεν γιόρταζαν τα Χριστούγεννα ως σημαντική εορτή. Εκείνη την εποχή, δύο ανατολικές θρησκείες, ο χριστιανισμός και ο μιθραϊσμός, μια λατρεία του ήλιου, ανταγωνίζονταν μεταξύ τους για να κερδίσουν την προτίμηση των καταπιεσμένων τάξεων και λαών της παρακμάζουσας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Οι ηγέτες του χριστιανισμού αποφάσισαν, λοιπόν, να υιοθετήσουν την παγανιστική ημερομηνία και να την γιορτάζουν ως ημερομηνία γέννησης του Χριστού και μια ευκαιρία χαράς, ελπίζοντας ότι μ’ αυτό τον τρόπο θα προσέλκυαν τους οπαδούς του μιθραϊσμού και της πολυθεϊστικής θρησκείας των Ρωμαίων. Αντί να γιορτάζουν τον Κρόνο ως σωτήρα ή την αναγέννηση του ήλιου ως σωτήρα, λάτρευαν τον Χριστό ως σωτήρα. Η υιοθέτηση παγανιστικών συμβόλων για τις ανάγκες του χριστιανισμού ήταν συνηθισμένη. Για παράδειγμα, η αύρα ή το φωτοστέφανο ως σύμβολο της θεϊκότητας προήλθε απευθείας από τον ήλιο του μιθραϊσμού, ενώ η φάτνη αποτελεί δάνειο από τη λατρεία του Άδωνι, που φημολογείται ότι γεννήθηκε και αυτός σε στάβλο.
Φύλο και τάξη
Μια άλλη προσθήκη στο πολιτισμικό τελετουργικό της χριστουγεννιάτικης γιορτής προέρχεται από τη γιορτή του Saint Nicholas [Αγίου Νικολάου], στις 6 Δεκεμβρίου. Ο Άγιος Νικόλαος ήταν ένας από τους πρώτους χριστιανούς επισκόπους, προστάτης των σοφών, των ναυτικών και των παιδιών – ιδιαίτερα τιμώμενος στη Ρωσία της τσαρικής εποχής. Η προστασία του στα παιδιά και η σύνδεσή του με το έθιμο της προσφοράς δώρων προέρχονται από δύο έντονα ιδεολογικά φορτισμένους θρύλους γι’ αυτόν. Σύμφωνα με τον πρώτο, κάποια πλούσια μικρά αγόρια δολοφονήθηκαν από ένα μοχθηρό χασάπη, που τα έκοψε κομμάτια, τα οποία έβαλε σε άλμη· ο Άγιος Νικόλαος επανένωσε τα κομμάτια και παρέδωσε τα παιδιά στους γονείς τους ζωντανά και υγιή. Ο δεύτερος θρύλος αφορά έναν έμπορο που καταστράφηκε οικονομικά και ήταν έτοιμος να πουλήσει τις κόρες του για πόρνες, όταν εμφανίστηκε κρυφά ο Άγιος Νικόλαος και τους έδωσε την προίκα που ήταν απαραίτητη για να παντρευτούν σύμφωνα με την κοινωνική τους θέση. Το λανθάνον σεξουαλικό και ταξικό περιεχόμενο αυτών των θρύλων είναι προφανές. Όμως, τουλάχιστον στον αγγλοσαξονικό κόσμο, η πρακτική της προσφοράς δώρων μεταφέρθηκε από τις 6 Δεκεμβρίου στην ημέρα των Χριστουγέννων, ενώ ο ίδιος ο Saint Claus εκχυδαΐστηκε και εκκοσμικεύτηκε μετατρεπόμενος σε Santa Claus [στην ελληνική ορθόδοξη παράδοση αντιστοιχεί στον Άγιο Βασίλη] – μια αμερικανική παραφθορά του ονόματός του στα ολλανδικά.
Τα Χριστούγεννα, στη σημερινή τους μορφή, διαμορφώθηκαν τον δέκατο όγδοο και τον δέκατο ένατο αιώνα. Οι εικόνες με άμαξες και σπίτια στις κάρτες του δέκατου όγδοου αιώνα αποτυπώνουν την πρώιμη μορφή της γιορτής· η αύξηση της κυκλοφορίας των καρτών με την ανάπτυξη φτηνών ταχυδρομικών υπηρεσιών τη δεκαετία του 1860 και η καθιέρωση του χριστουγεννιάτικου δέντρου από τον πρίγκιπα Άλμπερτ αποτελούν μεταγενέστερες προσθήκες στους εορτασμούς. Αυτό που έχουμε σήμερα είναι ένα πολύπλοκο σύνολο μύθων και συμβόλων, ωστόσο οι διαφορετικές τους προελεύσεις υπάγονται στον ρόλο που επιτελεί ο χριστιανισμός στη διατήρηση της κοινωνίας του ύστερου καπιταλισμού. Δεν είναι απλώς η πολιτισμική αδράνεια ή η ανθρώπινη νοσταλγία που εξασφαλίζει την ετήσια γιορτή των Χριστουγέννων, αλλά η εσωτερική δυναμική της ίδιας της καπιταλιστικής κοινωνίας.
Ιδεολογία
Πρώτα απ’ όλα, τα Χριστούγεννα εξυπηρετούν την ενίσχυση ορισμένων κρίσιμων ιδεολογικών σχέσεων της αστικής κοινωνίας. Οι δύο κεντρικές μορφές της φεουδαρχικής κοινωνίας –μονάρχης και Πάπας– αποκτούν και πάλι ιδιαίτερη προβολή κατά την περίοδο των Χριστουγέννων, αυτή τη φορά στην υπηρεσία της καπιταλιστικής μυστικοποίησης. Τα μηνύματά τους τονίζουν την ενότητα της [βρετανικής] Εκκλησίας και της [βρετανικής] Αυτοκρατορίας. Τα Χριστούγεννα μπορεί να βιώνονται πρωτίστως ως μια κοσμική γιορτή, αλλά η θρησκευτική ιδεολογία προβάλλεται έντονα μέσα από τα ραδιοφωνικά και τηλεοπτικά προγράμματα, τα χριστουγεννιάτικα τραγούδια και την κουλτούρα της εορταστικής περιόδου· ταυτόχρονα, οι ετήσιες επισκέψεις στην Εκκλησία εκείνη τη μέρα για την παρακολούθηση του «θεάματος» συμβάλλουν στην αποδυνάμωση της υλιστικής συνείδησης τόσο των νέων όσο και των ηλικιωμένων. Η ενίσχυση της μοναρχικής ιδεολογίας αποτελεί επίσης αναπόσπαστο μέρος των Χριστουγέννων. Ο μύθος του «Βασιλιά Χριστού» υπάρχει σε πολλά χριστουγεννιάτικα τραγούδια και κάρτες, και αν αυτό δεν είναι αρκετό υπάρχει πάντα ο Καλός Βασιλιάς Βέντσεσλας,[1] που μοιράζει ψίχουλα στους χωρικούς της Βοημίας. Η προσωρινή και μυστηριακή επίλυση των κοινωνικών σχέσεων στα κάλαντα του Βέντσεσλας βρίσκονται σε όλα τα είδη των γιορτών αυτής της εορταστικής περιόδου. Στην αρχαία Ρώμη οι σκλάβοι απελευθερώνονταν προσωρινά όσο διαρκούσαν τα Σατουρνάλια· τα Χριστούγεννα, οι γαιοκτήμονες στη Ρωσία έδιναν δώρα στους δουλοπάροικούς τους· και αυτή η ιδεολογική συγκάλυψη των ταξικών σχέσεων βρίσκει τη σύγχρονη ενσάρκωσή της στα πάρτι στο γραφείο με άφθονο αλκοόλ και στους χορούς στα εργοστάσια.
Γενικότερα, η περίοδος των Χριστουγέννων χαρακτηρίζεται από την ιδεολογία των εκφράσεων «επί της γης ειρήνη» και «εν ανθρώποις ευδοκία». Όσο γνήσιες και βαθιά ριζωμένες κι αν είναι αυτές οι προσδοκίες, στην πράξη λειτουργούν για να αντικαταστήσουν την ανάγκη για αλλαγή με μια αφηρημένη ευχή που απευθύνεται σε έναν πνευματικό σωτήρα. Αποκρύπτουν την αναγκαιότητα της σύγκρουσης, χωρίς την οποία η ειρήνη και η ευδοκία [η ευχαρίστηση] δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν. Η παγκόσμια συνειδητοποίηση της κρίσης ταυτίζεται με την παθητική μοιρολατρία και την αθώα βλακεία.
Μαζί με την ενίσχυση των δημόσιων δομών μυστικοποίησης, ενισχύεται και η ιδιωτική δομή της οικογένειας. Όσο ανταγωνιστικές και αν είναι οι σχέσεις γονέων και παιδιών, όσο πραγματικές και αν είναι οι διαφορές μεταξύ τους, τα Χριστούγεννα είναι μια εποχή για να τις ξεχάσουμε. Η βία των οικογενειακών σχέσεων πνίγεται σε ένα βάλτο νοσταλγίας και μαγειρικής της μητέρας. Στο χριστουγεννιάτικο δείπνο κλιμακώνονται η υποκρισία και η απάτη που επιβάλλονται στα άτομα από την πίεση της οικογενειακής ιδεολογίας και την ενσωματωμένη ενοχή για οποιαδήποτε παράβαση της παράδοσης. Σ’ αυτό συμβάλλει η επιστροφή στις παιδικές σχέσεις κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου – μια επιστροφή στην παιδικότητα που υπηρετεί τόσο την προστασία του μύθου της οικογένειας όσο και, γενικότερα, την αποτροπή των ατόμων από την ανακάλυψη του απελευθερωτικού δυναμικού των Χριστουγέννων. Ενώ στον πνευματικό βωμό της Εκκλησίας πραγματοποιείται μια εικονική γιορτή της σωτηρίας του ανθρώπου, στον υλικό βωμό της Οικογένειας –το χριστουγεννιάτικο τραπέζι– πραγματοποιείται μια πραγματική γιορτή της καταπίεσής του. Τη στιγμή που απλώνει το χέρι του σε έναν ανύπαρκτο σωτήρα, μαχαιρώνεται πισώπλατα από το μαχαίρι που κόβει τη γαλοπούλα της οικογένειας.
Χρήμα
Η δεύτερη σημαντική λειτουργία των Χριστουγέννων είναι πολύ απλή: πρόκειται για μια καλή επιχειρηματική ευκαιρία. Τα πρώτα σημάδια που προαγγέλλουν τα Χριστούγεννα είναι οι γιρλάντες και τα άλλα στολίδια στα καταστήματα. Η περίοδος πριν από τα Χριστούγεννα αναφέρεται στην καθομιλουμένη ως «Χ μέρες μέχρι τις χριστουγεννιάτικες αγορές». Το 12,5% του συνόλου του λιανικού εμπορίου πραγματοποιείται τον Δεκέμβριο. Μέχρι τα μέσα Νοεμβρίου τα μέσα ενημέρωσης είναι γεμάτα διαφημίσεις επιχειρήσεων που καλούν τον κόσμο να αγοράσει τα προϊόντα τους. Πρόσφατα, μάλιστα, ένας βουλευτής ζήτησε από τον πρόεδρο του Εμπορικού Επιμελητηρίου να απαγορεύσει τις διαφημίσεις παιχνιδιών γιατί «βάζουν σε δύσκολη θέση τους χαμηλόμισθους εργαζόμενους και τις χήρες με παιδιά». Αντί η προσφορά δώρων να είναι μια αυθόρμητη πράξη, γίνεται ένας καταναγκασμός που επιβάλλεται από τον καπιταλισμό· η αξία των δώρων συνήθως εκτιμάται ανάλογα με την τιμή τους· και οι τεταμένες σχέσεις των γονέων και των παιδιών αντικατοπτρίζεται στο γεγονός ότι οι πρώτοι μπορούν να τους δίνουν δώρα μόνο σε μια θεσμοθετημένη περίοδο, αλλά ακόμη και τότε η προσφορά γίνεται συνήθως μέσω ενός φανταστικού Santa Claus.
Η τρίτη όψη της γιορτής των Χριστουγέννων αντικατοπτρίζει την προσπάθεια καταστολής των απελευθερωτικών συναισθημάτων και δυνάμεων που υπάρχουν στην κοινωνία. Τα Χριστούγεννα έχουν αποτελέσει πηγή έμπνευσης των δημιουργών ορισμένων από τα σπουδαιότερα έργα της δυτικής μουσικής και ζωγραφικής, και κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι εκφράζουν τις βαθύτερες προσδοκίες των ανθρώπων που υποφέρουν – τη λαχτάρα για ειρήνη, ευτυχία, καλό φαγητό, κοινωνική ισότητα και δωρεάν προσφορά αγαθών. Αυτές οι προσδοκίες εντείνονται κάθε Δεκέμβρη, στον βαθύ χειμώνα. Όμως, η έκφραση αυτών των απελευθερωτικών συναισθημάτων χειραγωγείται από το κοινωνικό τελετουργικό, κάτι που συμβαίνει από τους προϊστορικούς χρόνους. Αντί να βρίσκουν την εκπλήρωσή τους σε μια απελευθερωμένη κοινωνία, κατευθύνονται στην ενίσχυση των καταπιεστικών δομών. Η λειτουργία του μύθου είναι να δίνει αποπροσανατολιστικές λύσεις σε πραγματικά προβλήματα και ο ρόλος του τελετουργικού είναι να διασφαλίζει έναν ελεγχόμενο τρόπο έκφρασης των ανθρώπινων συναισθημάτων, χωρίς να καταστρέφονται οι δομές ενάντια στις οποίες αντιδρούν.
Οι κριτικές, δημιουργικές και αισθητικές ικανότητες δέχονται επίθεση από το ακραίο επίπεδο των χριστουγεννιάτικων στολισμών, καρτών και άλλων αξεσουάρ∙ και η «παραδοσιακότητα» αυτών των στοιχείων αναγκάζει τους ανθρώπους να τα αποδεχθούν. Ένα καλό παράδειγμα αυτής της κατάστασης είναι τα φώτα κατά μήκος της Ρίτζεντ Στριτ, που συνδέουν το Σόχο με το Μέιφερ: αντί να υποδηλώνει το τέλος των ταξικών σχέσεων, στις οποίες στηρίζονται τα καταστήματα του κεντρικού Λονδίνου, η διακόσμηση αυτή προσπαθεί να τις αποκρύψει με φτηνά στολίδια. Η υπερκατανάλωση και τα τρελά μεθύσια των Χριστουγέννων εξυπηρετούν επίσης τον αποπροσανατολισμό της κριτικής συνείδησης γι’ αυτό που συμβαίνει πραγματικά.
Επιπλέον, οι κοινωνικές επιπτώσεις της γιορτής των Χριστουγέννων ενισχύονται από το γεγονός ότι αυτή βιώνεται με έναν ατομικιστικό και απομονωμένο τρόπο∙ ο καθένας κάθεται στο δικό του οικογενειακό τραπέζι. Οι δρόμοι δεν είναι ποτέ τόσο άδειοι όσο την ημέρα των Χριστουγέννων. Η πραγματική κοινωνική ενότητα του έθνους και η κοινή αποδοχή αυτής της μοναδικής ιδεολογικής γιορτής αποκρύπτονται· η μόνη ενότητα πραγματοποιείται μέσω της τηλεόρασης. Η προσοχή όλων στρέφεται στην Εκκλησία, στη Βασίλισσα και στο τσίρκο του Μπίλι Σμαρτ [1]. Έτσι, ενώ όλοι οι άνθρωποι είναι κοινωνικά ενωμένοι στη γιορτή των Χριστουγέννων, η συνειδητή ενότητά τους εκφράζεται από τους πιο παράλογους φορείς του ύστερου καπιταλισμού, τους θεούς, τους βασιλιάδες και τους κλόουν. Πέρυσι, οι Αμερικανοί μας χάρισαν ένα ακόμα εντυπωσιακό θέαμα, στέλνοντας ανθρώπους στη Σελήνη, αλλά κι αυτό ταίριαξε απόλυτα στο γενικό μοτίβο.
Υπέρβαση
Εδώ έγκειται η διαλεκτική σημασία των Χριστουγέννων. Κάποτε ο Ιησούς Χριστός θεωρούνταν ένας αγωνιστής σωτήρας. Ο Χριστιανισμός ήταν τότε μια επαναστατική ιδεολογία, αλλά εδώ και καιρό είναι ένας μύθος που λειτουργεί ως εργαλείο καταπίεσης· εκτός από την περίπτωση κάποιων επαναστατών κληρικών στη Λατινική Αμερική, σήμερα υπηρετεί την καπιταλιστική κοινωνία. Η επιθυμία για ευτυχία επιστρατεύεται για την υπεράσπιση των μηχανισμών που προκαλούν δυστυχία, ενώ τα ιδεολογικά σύμβολα του μύθου των Χριστουγέννων χρησιμοποιούνται για να πνίξουν το κριτικό και απελευθερωτικό περιεχόμενο της χριστουγεννιάτικης γιορτής. Για να συντρίψουμε τη θεσμοποιημένη ευτυχία πρέπει να απελευθερώσουμε τους ανθρώπους από τον μύθο, από την ανάγκη να μεταθέτει τη σωτηρία του στους θεούς ή στη φιλανθρωπία, και να στρέψουμε τις ελπίδες τους στη συνειδητή ιστορική δράση.
Μέσα στο φαινομενικά ακίνδυνο κέλυφος των Χριστουγέννων υπάρχουν τόσο η καταπίεση όσο και η επιθυμία για απελευθέρωση και επανάσταση. Οι Πουριτανοί [2] τα απαγόρευσαν, οι Κουβανοί [3] τα περιόρισαν∙ εμείς μπορούμε να τα υπερβούμε. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να επιδιώξουμε την απελευθέρωση του επαναστατικού δυναμικού που σήμερα χειραγωγείται από τις δομές του ύστερου καπιταλισμού. Και, φυσικά, ταυτόχρονα μπορούμε να τα απολαμβάνουμε.
μετάφραση: Χάρης Γολέμης
[1] ΣτΜ: Διάσημο βρετανικό τσίρκο, ιδιαίτερα δημοφιλές στα Χριστούγεννα, τη δεκαετία 1940-1970/
[2] ΣτΜ: Θρησκευτική ομάδα άγγλων προτεσταντών του 17ου και του 18ου αιώνα που απαγόρευε τη γιορτή των Χριστουγέννων.
[3] ΣτΜ: Η κυβέρνηση της Κούβας ανέστειλε επίσημα τη λειτουργία των Χριστουγέννων από το 1969 ως το 1997.
[1] ΣτΜ: Ο «Καλός Βασιλιάς Βέντσεσλας» είναι ένα χριστουγεννιάτικο τραγούδι που αφηγείται την ιστορία ενός βασιλιά της Βοημίας, ο οποίος μια χειμωνιάτικη νύχτα πορεύεται μέσα στο χιόνι για να δώσει κρέας, κρασί και ξύλα για τη φωτιά σε έναν φτωχό χωρικό που έμενε σε ένα απομακρυσμένο σπίτι.
Αλλά ακριβώς αυτή η καθολικότητα και η σημασία των Χριστουγέννων τα καθιστούν τη σημαντικότερη συλλογική γιορτή της ύστερης καπιταλιστικής κοινωνίας, μια γιορτή που όλοι βιώνουν αλλά ουδείς κατανοεί· οι γιορτές του ύστερου καπιταλισμού, κατά τον ίδιο τρόπο με εκείνες των φεουδαρχικών και φυλετικών κοινωνιών, επιτελούν σημαντικές λειτουργίες στη διατήρηση της συνοχής και της ενότητας. Αποτελούν στιγμές ευφορίας μέσα σε έναν καταπιεστικό κόσμο, γι’ αυτό και είναι ταυτόχρονα γιορτές –παρά την καταπίεση– και καταπιεστικές γιορτές. Η εκτόνωση αισθημάτων αντίθετων στην καταπίεση μέσα στο κοινωνικό τελετουργικό ενισχύει τη δύναμη της καταπίεσης, καθώς η κοινωνία, επιστρατεύοντας αυθόρμητα αισθήματα ελευθερίας, ενισχύει τη δική της ανελεύθερη ιδεολογία και δομή. Ταυτόχρονα, όμως, αυτές οι γιορτές αποτελούν μια επαναλαμβανόμενη απόδειξη ότι είναι δυνατόν να ανατραπεί η καταπίεση, αν οι απελευθερωτικές δυνάμεις της κοινωνίας εκφραστούν με διαφορετικό τρόπο. Γι’ αυτόν το λόγο η ετήσια επανάληψη των Χριστουγέννων λειτουργεί ως υπενθύμιση της δυνατότητας ανατροπής της υπάρχουσας κοινωνίας και της αντικατάστασής της από μια άλλη. Εδώ έγκειται η διαλεκτική των Χριστουγέννων.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου