Παρασκευή 2 Ιανουαρίου 2026
Η διαλεκτική των Χριστουγέννων
Φρεντ Χάλιντεϊ (1946-2010),
Ξέρουμε, από τότε που ήμασταν μικρά παιδιά, τα στερεότυπα των Χριστουγέννων – δώρα, γαλοπούλα και πουτίγκα, στολίδια, χιόνι, εορταστική ατμόσφαιρα και ποτό. Όμως, αυτή ακριβώς η οικειότητα των Χριστουγέννων και η επανάληψή τους κάθε χρόνο εμποδίζουν την κριτική και πλήρη κατανόηση του ρόλου τους στην κοινωνία μας. Ένας άλλος λόγος γι’ αυτή την παράλειψη είναι ότι μπορεί να φαίνεται υπερβολικά μακάβριο να προσπαθούμε να αναλύσουμε ψυχρά κάτι που είναι, πάνω απ’ όλα, μια ευκαιρία για ανέμελη διασκέδαση και αλκοολική λήθη.
Οι σημερινές πολιτισμικές μορφές της γιορτής των Χριστουγέννων είναι το αποτέλεσμα χιλιάδων ετών συσσώρευσης μύθων και συμβόλων∙ και καθώς κάθε εποχή κληροδοτεί τα σύμβολά της στην επόμενη, το νόημά της μετασχηματίζεται και διαμορφώνεται από τα νέα κοινωνικά συστήματα που την υιοθετούν. Στην περίπτωση των Χριστουγέννων, η γιορτή όπως την γνωρίζουμε σήμερα έχει προκύψει από την ανάμειξη κάθε είδους προηγούμενων παγανιστικών, ρωμαϊκών, περσικών, εβραϊκών, κελτικών, γερμανικών και χριστιανικών στοιχείων. Μπορεί στη σύγχρονη εποχή να μας καταπιέζει το βάρος των Χριστουγέννων ως μιας σταθερής παράδοσης, η μορφή τους όμως καθορίζεται από μια μακρά ιστορική και κοινωνική εξέλιξη. Οι ίδιες οι καταβολές τους βασίζονται σε μύθους και ψευδείς αναφορές. Τα Χριστούγεννα θεωρούνται χριστιανική γιορτή, που τιμά τη γέννηση του Χριστού, του Υιού του Θεού, στις 25 Δεκεμβρίου του έτους 0. Ο ιστορικός Χριστός, όμως, δεν γεννήθηκε τον Δεκέμβριο, αλλά τον Ιούνιο ή τον Ιούλιο· δεν γεννήθηκε στο έτος 0, αλλά λίγο πριν ή λίγο μετά· και τα Χριστούγεννα είναι μια παγανιστική γιορτή που χρησιμοποιήθηκε από τους πρώτους χριστιανούς ως μέσο για να στρέψουν την πίστη των παγανιστών προς τη νέα θρησκεία.
Ο Χριστός γεννήθηκε στη Βηθλεέμ, την πατρίδα του Ιωσήφ, την πόλη στην οποία είχαν πάει οι γονείς του για να συμμετάσχουν στην απογραφή, επειδή στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία όταν γινόταν απογραφή οι άνθρωποι έπρεπε να πηγαίνουν στην πατρίδα τους για να καταγράφονται εκεί. Οι ρωμαϊκές απογραφές διεξάγονταν το καλοκαίρι –όταν η μετακίνηση ήταν πιο εύκολη– και απογραφές δεν είχαν γίνει στο έτος 0, αλλά λίγο πριν και λίγο μετά από αυτό.
Γιορτές χαράς και αναγέννησης στα τέλη Δεκεμβρίου γίνονταν σε πολλές παγανιστικές κοινωνίες. Ο βασικός αστρονομικός λόγος είναι το χειμερινό ηλιοστάσιο (γύρω στις 22 Δεκεμβρίου), όταν οι ημέρες αρχίζουν να μεγαλώνουν. Οι Ρωμαίοι στο διάστημα 17-24 Δεκεμβρίου γιόρταζαν τα Σατουρνάλια, μια γιορτή [προς τιμήν του Κρόνου] αφιερωμένη στο φαγοπότι, το χορό και τις μεταμφιέσεις. Στον Βορρά υπήρχε μια πιο λιτή και μάλλον μουντή γιορτή, η Γιούλε (Yule), κατά την οποία γίνονταν τελετουργίες που σχετίζονταν με την ευφορία της γης τον επόμενο χρόνο, με χαρακτηριστικό στοιχείο την παρασκευή ιδιαίτερα πλούσιων εορταστικών γευμάτων∙ από αυτό το έθιμο προέρχεται το σύγχρονο χριστουγεννιάτικο τραπέζι με τη γαλοπούλα και την πουτίγκα δαμάσκηνου. Την ίδια περίοδο στην αρχαία Περσία γιόρταζαν την αναγέννηση του παντοδύναμου και σωτήρα Ήλιου.
Αν και είναι φανερό ότι ο χριστιανισμός προέρχεται από παλαιότερες θρησκείες της αρχαιότητας, μέχρι τον τέταρτο αιώνα οι πρώτοι χριστιανοί δεν γιόρταζαν τα Χριστούγεννα ως σημαντική εορτή. Εκείνη την εποχή, δύο ανατολικές θρησκείες, ο χριστιανισμός και ο μιθραϊσμός, μια λατρεία του ήλιου, ανταγωνίζονταν μεταξύ τους για να κερδίσουν την προτίμηση των καταπιεσμένων τάξεων και λαών της παρακμάζουσας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Οι ηγέτες του χριστιανισμού αποφάσισαν, λοιπόν, να υιοθετήσουν την παγανιστική ημερομηνία και να την γιορτάζουν ως ημερομηνία γέννησης του Χριστού και μια ευκαιρία χαράς, ελπίζοντας ότι μ’ αυτό τον τρόπο θα προσέλκυαν τους οπαδούς του μιθραϊσμού και της πολυθεϊστικής θρησκείας των Ρωμαίων. Αντί να γιορτάζουν τον Κρόνο ως σωτήρα ή την αναγέννηση του ήλιου ως σωτήρα, λάτρευαν τον Χριστό ως σωτήρα. Η υιοθέτηση παγανιστικών συμβόλων για τις ανάγκες του χριστιανισμού ήταν συνηθισμένη. Για παράδειγμα, η αύρα ή το φωτοστέφανο ως σύμβολο της θεϊκότητας προήλθε απευθείας από τον ήλιο του μιθραϊσμού, ενώ η φάτνη αποτελεί δάνειο από τη λατρεία του Άδωνι, που φημολογείται ότι γεννήθηκε και αυτός σε στάβλο.
Φύλο και τάξη
Μια άλλη προσθήκη στο πολιτισμικό τελετουργικό της χριστουγεννιάτικης γιορτής προέρχεται από τη γιορτή του Saint Nicholas [Αγίου Νικολάου], στις 6 Δεκεμβρίου.
Η ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ☀️
Ο ορθολογισμός θέλει κόπο. Από την άλλη μεριά, ο ανορθολογισμός δεν θέλει κόπο, ούτε καν τρόπο• ακόμη και ατημέλητος, ακόμη και ατσούμπαλος, ακόμη και απροκάλυπτα ψευδόμενος, ο ανορθολογισμός εμφανίζεται πάντοτε ως πιο θελκτικός από τον ορθολογισμό, ακριβώς επειδή δεν απαιτεί την παραμικρή διανοητική προσπάθεια από τους «οπαδούς» του, απεναντίας, προϋποθέτει ότι διαθέτουν μια πνευματική νωθρότητα στα όρια της παθολογικής ιδιωτείας. Προτού προχωρήσουμε παρακάτω, επιτρέψτε μου και μια προσωπική νότα: λίγα μόλις εικοσιτετράωρα αφότου έκλεισα τα εξήντα έξι μου χρόνια, ποτέ δεν θα πίστευα (εάν μου το λέγατε δύο ή τρεις δεκαετίες νωρίτερα) πως θα ξημέρωνε κάποτε μια ημέρα κατά τη μεταπολιτευτική περίοδο όπου όλες οι παραπάνω κοινότοπες διαπιστώσεις θα θεωρούνται κάθε άλλο παρά αυτονόητες, πόσο μάλλον θα χρήζουν ερμηνείας.
Το πρόβλημα λοιπόν –η παθογένεια, εάν προτιμάτε- δεν ξεκινάει από την ενασχόλησή μας με υπαρκτά θρησκευόμενα έως και θρησκόληπτα ιστορικά πρόσωπα, αλλά από τη στιγμή που ενστερνιζόμαστε τη θρησκευτική τους «ματιά» ως εργαλείο ιστορικής έρευνας: τηρουμένων των αναλογιών (και συγγνώμη για την αμετροέπεια του παραδείγματος) θα ήταν σαν να αποφασίζαμε να αφηγηθούμε την ιστορία ενός σχιζοφρενούς υιοθετώντας πλήρως τη σχιζοφρένειά του. Εν προκειμένω, τρεις διαφορετικοί σεναριογράφοι –η Γελένα Πόποβιτς, ο Γιώργος Τσιάκκας και ο Γιάννης Σμαραγδής- αναλαμβάνουν να μας διηγηθούν την ιστορία του Νεκταρίου, του Παϊσίου και του Καποδίστρια αντιστοίχως, όχι ως ένα εκλαϊκευμένο μάθημα Ιστορίας, αλλά ως ένα τερατολογικό υβρίδιο, όπου Ιστορία και Θρησκευτικά συγχέονται σε βαθμό αξεδιάλυτο. Πιο μετριοπαθής από τους τρεις είναι αναμφίβολα η Γελένα Πόποβιτς. Στην ταινία
Εγγραφή σε:
Σχόλια (Atom)